حافظ / بخش دوم: روزگار بی‌فریاد

پیش‌نوشت: در این روزها که "نفس در سینه‌ام حبس" است و آنچه می‌بینم و آنچه می‌گذرد در این "سرزمین پر از غم"، حرفی و حدیثی برایم نگذارده جز "سکوت".
احمد جان، مانیای مهربان ، گنجشکک نازنین... همه‌ی دوستان وبلاگ‌شهر. ممنون از لطف‌تون، از همراهی‌ و همدردی‌تون. امیدوارم بزودی از این "شبیخون بلا" سرزمینم نجات پیدا کند، کودکان و مردان و زنان سرزمینم حق دارند با آرامش زندگی کنند.
برسان باده که غم روی نمود ای ساقی!
این شبیخون بلا باز چه بود ای ساقی!
بس که شستیم به خون‌آب جگر جامه‌ی جان
نه از آن تار به جای ماند و نه پـود ای ساقی!

***
زمانه‌ی شاعر و اوضاع سیاسی اجتماعی او بازتاب عینی در آثارش به جای می‌گذارد، که می‌تواند حتا به عنوان منبعی برای مطالعات تاریخی و جامعه‌شناختی آن دوران از زندگی هنرمند و جامعه‌اش، قرار گیرد. درباره‌ی چگونگی گذارن زندگی "شمس‌الدین محمد" و موقعیت اجتماعی او راویات گوناگونی در دست است. به روایتی در جوانی نانوایی فقیر بوده و از درس و مدرسه بی‌بهره، و به سبب معجزتی به آن کمال و "علم لدنی" نائل می‌گردد. بهرحال از این افسانه‌ها که بگذریم می‌توان شمس‌الدین محمد را که "جوانی نورسیده بود، اهل فضل و ظاهراً از ثروت و مکنت هم نصیبی داشت" و حافظ قرآن، درشمار "طالبان علمی" آورد که آن روزها در مدارس شیراز به کسب دانش روز می‌پرداختند. گرچه زرین کوب بهره‌ی حافظ را از درس و مدرسه،حاکی از مکنت و رفاه او می‌داند، اما با توجه به مدارس پرشمار در شیراز و اهمیت به دانش‌اندوزی و فراهم آوردن این امکان برای همه زیاد هم بعید به نظر نمی‌رسید که کسانی از طبقات فرودست اقتصادی به تحصیل علم بپردازند، گرچه این امر به دشواری امکان‌پذیر بود.اما وضع مدارس در این زمان به چه صورت بود؟

"حتا معلم مکتب هم از آلودگی برکنار نبود. توانگرزادگان را بیشتر مراعات می‌کرد و بینوایان را تحقیر می‌کرد و آزار. به علاوه نه فقط با خوب‌رویان مکتب سر و سری داشت با مادرانشان هم بسا که رابطه‌ها داشت پنهانی."

با این احوال، برای کودکی نورسیده نمی‌توانست روزگاری از این تیره‌تر غرق در بی‌عدالتی با نظامی اخلاقی مشمئزکننده، را تصور کرد. در همین روزگار است که "عبید زاکانی"* با شوخ طبعی و نکته‌سنجی خاص خود بر پایه‌های رفتاری و اخلاقی زمانه گستاخانه طعنه می‌زند. شادخواری و عشرت‌جویی در شیراز آن زمان امری فراگیر در میان عوام و خواص بوده است. پناه بردن به مستی که خواجه آن را دوای هر دردی می‌دانسته است،شیخ و شاه را به یک راه می‌بُرد؛ غافل از خود و فارغ از مُلک. شاعر جوان که از "قال و مقال" مدرسه ملول شده بود " آرامش روح خود را در شطحیات تند عرفا می‌جست و اقوال ابهام‌آمیز مشایخ". برای شاعر جوان و نوجو و کهنه‌‌رند شیرازی چه کششی در عرفان می‌توانست او را به خود جذب کند؟

" عرفان، که هم ظاهربینی‌های زاهدان عاری از شور و حال را طرد می‌کرد، هم موشکافی‌های بی‌حاصل اهل بحث و استدلال را."

"ذهن تند و سرکش" حافظ جوان سوال و دغدغه‌های کلامی و درونی خود را در قالب عرفان بیشتر می‌توانست دنبال کند تا استدلال‌های فلسفی. اما حافظ با "احتراز از دستگاه شیخ و خانقاه" علاقه‌ی خود را به تفکر و مبادی عرفا حفظ کرد تا جایی که در سراسر دیوان او تعالیم و الفاظ صوفیه به چشم می‌خورد، برای نمونه الفاظی چون:

" پیر و ابدال، جمع و تفرقه، ذکر و ورد، محبت و عشق، حجاب و کشف، فقر و قناعت، خرقه و دلق، شطح و طامات، معرفت و فنا، وجد و سماع"

در اشعار او بسیار به چشم می‌خورد. اما در این "روزگار بی‌فریاد" که " ارباب بی‌مروت دنیا، دین و قدرت را سنگر می‌سازند، برای اغفال و تجاوز" و هر انسان آزاده‌ای را به واکنش وامی‌داشت، حافظ جوان با آن ذهن ناآرام و طبع رندگونه‌اش چگونه می‌توانست خود را به سکوت و خلوت‌نشینی راضی کند؟ می‌توان چنین چیزی را از او انتظار داشت؟

" حافظ در این اشعار چنان از گناه و فساد اهل زمانه شکایت دارد، چنان شیخ و صوفی و قاضی و محتسب را به یک چوب می‌راند، چنان همه‌ی آفاق را پر از فتنه و شر نشان می‌دهد که انسان خیال می‌کند دنیای او دنیایی بوده است واقعاً استثنایی، دنیایی خیلی از دنیای ما گناه‌آلود[تر]."

حافظ را نه می‌توان عارفی تمام وقت به حساب آورد نه رندی تمام عیار.بهرحال او گاهی، همچون هر انسان دیگری، در بند و گیر و دار مسایل روزمره و عادی‌ش بوده و "غم نان" و حفظ موقعیت در زمانه‌ی که " ابلهان را همه شربت ز گلاب و قند است، و قُوتِ دانا چیزی نیست جز خون جگر" او را دچار دلزدگی و گاه بی‌تفاوتی نسبت به آنچه در اطراف‌ش می‌گذشت، می‌کرد. اما هرگز نه ریاکارانه و سالوس‌بازانه " در آستین مرقع پیاله پنهان می‌کرد" و نه گوشه‌ای عزلت و خلوت گزیدن را برای دور ماندن از گزند و طعنه، امر صحیحی می‌پنداشت.

گو رو اندر پس زانوی سلامت بنشین
هر که از دست ملامت به فغان می‌آید.

----------------------------------------------------------------
*تخم حرام اندازید تا فرزندان شما فقیه و شیخ و مقرب سلطان باشند. [کلیات عبید، رساله‌ی صد پند، شماره‌ی 98]
**منبع : از کوچه‌ی رندان. عبدالحسین زرین‌کوب. انتشارات سخن .چاپ سیزدهم 1379 تهران.